حسن مرتضوی عرفان عملی وتصوف

مباحث ومطالب پیرامون عرفان عملی وتصوف
 
اولیا الله
ساعت ۸:٤٩ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ٩ اسفند ۱۳۸٦  
دنیای اولیای الله عکس زیبایی از عالم ربانی دانشمند عصر حاضر آیت الله العظمی محمد بهجت فومنی + نوشته شده در  چهارشنبه بیست و سوم اسفند 1385ساعت 0:51  توسط احسان  |  آرشیو نظرات ولادت آیت الله العظمی محمد بهجت فومنی در اواخر سال ۱۳۳۴ ه .ق . در خانواده ای دیندار و تقوا پیشه ٬ در شهر مذهبی فومن واقع دراستان گیلان ٬ چشم به جهان گشود . هنوز ۱۶ ماه از عمرش نگذشته بود که مادرش را از دست داد و از اوان کودکی طعم تلخ یتیمی را چشی د. درباره نام آیت الله بهجت خاطره ای شیرین از یکی از نزدیکان آقا نقل شده است که ذکر آن در اینجا جالب می نماید ٬ و آن اینکه: ۱۷ سالگی بر اثر بیماری وبا در بستر بیماری می افتد و حالش بد می پدر آیت الله بهجت در سن ۱۶ شود به گونه ای که امید زنده ماندن او از بین می رود وی می گفت : در آن حال ناگهان صدایی شنیدم « . با ایشان کاری نداشته باشید ٬ زیرا ایشان پدر محمد تقی است » : که گفت تا اینکه با آن حالت خوابش می برد و مادرش که در بالین او نشسته بود گمان می کند وی از دنیا رفته ٬ اما بعد از مدتی پدر آقای بهجت از خواب بیدار می شود و حالش رو به بهبودی می رود و بالاخره کاملاً شفا می یابد . چند سال پس از این ماجرا تصمیم به ازدواج می گیرد و سخنی را که در حال بیماری به او گفته شده بود کاملاً از یاد می برد . بعد از ازدواج نام اولین فرزند خود را به نام پدرش مهدی می « محمد حسی ن » گذارد ٬ فرزند دومی دختر بوده ٬ وقتی فرزند سومین را خدا به او می دهد ٬ اسمش را می گذارد ٬ و هنگامی که خداوند چهارمین فرزند را به او عنایت می کند به یاد آن سخن که در دوران نام می نهد ٬ ولی وی در کودکی در حوض آب « محمد تقی » بیماری اش شنیده بود می افتد ٬ و وی را نام می گذارد ٬ و « محمد تقی » می افتد و از دن یا می رود ٬ تا اینکه سرانجام پنجمین فرزند را دوباره بدینسان نام آیت الله بهجت مشخص می گرد د.... بقیه در ادامه مطالب .... کربلایی محمود بهجت ٬ پدر آیت الله بهجت از مردان مورد اعتماد شهر فومن بود و در ضمن اشتغال به کسب و کار ٬ به رتق و فتق امور مردم می پرداخت و اسناد مهم و قباله ها به گواهی ایشان می رسی د. وی اهل ادب و از ذوق سرشاری برخوردار بوده و مشتاقانه در مراثی اهل بیت علیهم السلام به ویژه حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام شعر می سرود ٬ مرثیه های جانگدازی که اکنون پس از نیم قرن هنوز زبانزد مداحان آن سامان است . باری آیت الله بهجت در کودکی تحت تربیت پدری چنین که دلسوخته اهل بیت علیهم السلام به ویژه سید الشهداء علیه السلام بود ٬ و نیز با شرکت در مجالس حسینی و بهره مندی از انوار آن بار آمد . از همان کودکی از بازیهای کودکانه پرهیز می کرد و آثار نبوغ و انوار ایمان در چهره اش نمایان بود ٬ و عشق فوق العاده به کسب علم و دانش در رفتارش جلوهگ ر. منبع : کتاب به سوی محبوب و کتاب برگی از دفتر آفتاب تحصیلات تحصیلات ابتدایی را در مکتب خانه فومن به پایان برد ٬ و پس از آن در همان شهر به تحصیل علوم دینی پرداخت . به هر حال ٬ روح کمال جو و جان تشنه او تاب نیآ ورد و پس از طی دوران مقدماتی تحصیلات دینی در شهر فومن ٬ به سال ۱۳۴۸ ه .ق . هنگامی که تقریباً ۱۴ سال از عمر شریفش می گذشت به عراق مشرّف شد و در کربلای معلّی اقامت گزی د. بیش از یک سال از »: بنا به گفته یکی از شاگردان نزدیک ایشان ٬ معظّم له خود به مناس بتی فرمودند « . اقامتم در کربلا گذشته بود که مکلّف شدم آری ٬ دست تربیت حضرت ربّ سبحانه هماره بندگان شایسته را از اوان کودکی و نوجوانی تحت نظر جهان بین خود گرفته و فیوضاتش را شامل حال آنان گردانیده و پیوسته می پاید ٬ تا در بزرگی مشعل راهبری راه پویان طریق الی الله را به دستشان بسپار د. بدین سان ٬ آیت الله بهجت حدود چهار سال در کربلای معلّی می ماند و از فیوضات سید الشهداء علیه السلام استفاده نموده و به تهذیب نفس می پردازد و در طی این مدت بخش معظمی از کتابهای فقه و اصول را در محضر استادان بزرگ آن دیار مطهّر م یخوان د. در سال ۱۳۵۲ ه .ق . برای ادامه تحصیل به نجف اشرف مشرّف می گردد و قسمتهای پایانی سطح را در محضر آیات عظام از آن جمله مرحوم آیت الله آقا شیخ مرتضی طالقانی به پایان می رساند . با این همه ٬ همّت او تنها مصروف علوم دینی نبوده ٬ بلکه عشق به کمالات والای انسانی هماره جان ناآرام او را به جستجوی مردان الهی و اولیاء برجسته وا می داشته است . یکی از شاگردان آیت الله بهجت می گوید : در سالهای متمادی که در درس ایشان شرکت می جویم هرگز نشنیده ام که جز در موارد نادر درباره خود مطلبی فرموده باشد . از جمله سخنانی که از زبان مبارکش درباره خود فرمود ٬ این است که در ضمن سخنی به مناسبت تجلیل از مقام معنوی استاد خود من در ایام نوجانی در نماز جماعت ایشان شرکت می نمودم ٬ و از » : حضرت آیت الله نائین ی( ر ه) فرمو د « . حالات ایشان چیزهایی را درک می کردم استادان بر جسته فقه و اصول آیت الله بهجت پس از اتمام دوره سطح ٬ و درک محضر استادان بزرگی چون آیات عظام : آقا سید ابوالحسن اصفهان ی (ر ه) ٬ آقا ضیاء عراق ی( ر ه ) ٬ و میرزای نائین ی( ر ه) ٬ به حوزه گرانقدر و پر محتوای آیتِ حقّ حاج شیخ محمد حسین غروی اصفهانی ( ر ه) ٬ معروف به کمپانی وارد شد و در محضر آن علامه کبیر به تکمیل نظریات فقهی و اصولی خویش پرداخت ٬ و به یاری استعداد درخشان و تأییدات الهی از تفکرات عمیق و ظریف و دقیق مرحوم علامه کمپانی ٬ که دارای فکری سریع و جوّال و متحرک و همراه با تیز بینی بوده ٬ بهره ها بر د. آیت الله محمد تقی مصباح درباره استفاده آیت الله بهجت از استادان خود می گوی د: در فقه بیشتر از مرحوم آقا شیخ محمد کاظم شیرازی که شاگردان مرحوم میرزا محمد تقی شیرازی » و از استادان بسیار برجسته نجف اشرف بود استفاده کرده ٬ و در اصول از مرحوم آقای نائینی ٬ و سپس بیشتر از مرحوم آقا شیخ محمد حسین کمپانی اصفهانی فایده برده بودند ٬ هم مدّت استفاده شان از « . مرحوم اصفهانی بیشتر بود و هم استفاده های جنبی دیگر سیر و سلوک وعرفان آیت الله بهجت ٬ در ضمن تحصیل و پیش از دوران بلوغ ٬ به تهذیب نفس و استکما ل معنوی همّت گمارده ٬ و در کربلا در تفحّص استاد و مربی اخلاقی بر آمده و به وجود آقای قاضی که در نجف بوده پی می برد . و پس از مشرف شدن به نجف اشرف از استاد برجسته خویش آیت الله شیخ محمد حسین اصفهانی کمپانی استفاده های اخلاقی می نمای د. آیت الله مصباح در این باره می گوی د: پیدا بود که از نظر رفتار هم خیلی تحت تأثیر مرحوم آقا شیخ محمد حسین اصفهانی بودند ٬ چون » گاهی مطالبی را از ایشان با اعجابی خاص نقل می کردند ٬ و بعد نمونه هایش را ما در رفتار خود ایشان می دیدیم . پیدا بود که این استاد در شکل گرفتن شخصیت معنوی ایشان تأثیر بسزایی داشته اس ت. « همچنین در درسهای اخلاقی آقا سید عبدالغفار در نجف اشرف شرکت جسته و از آن استفاده می نموده ٬ تا اینکه در سلک شاگردان حضرت آیت الله سید علی قاض ی( ر ه) در آمده و در صدد کسب معرفت از ایشان بر می آید ٬ و در سن ۱۸ سالگی به محضر پر فیض عارف کامل حضرت آیت الله سید علی آقای قاضی بار می یابد ٬ و مورد ملاطفت و عنایات ویژه آن استاد معظّم قرار می گیرد و در عنفوان جوانی چندان مراحل عرفان را سپری می کند که غبطه دیگران را بر می انگیز د. آیه الله مصباح می گوی د: ایشان از مرحوم حاج میرزا علی آقای قاضی مستقیماً در جهت اخلاقی و معنوی بهره برده و سالها » شاگردی ایشان را کرده بودند . آیت الله قاضی از کسانی بودند که مُمَحَّضِ در تربیت افراد از جهات معنوی و عرفانی بودند ٬ مرحوم علامه طباطبایی و مرحوم آیت الله آقا شیخ محمد تقی آملی و مرحوم آقا شیخ علی محمد بروجردی و عده زیادی از بزرگان و حتی مراجع در جنبه های اخلاقی و عرفانی از وجود آقای قاضی بهره برده بودند . آیت الله بهجت از اشخاص دیگری نیز گهگاه نکاتی نقل می کردند مثل مرحوم آیت الله آقا شیخ مرتضی طالقانی و دیگرا ن... خود آقای بهجت نقل می کردند: شخصی در آن زمان در صدد بر آمده بود که ببیند چه کسانی سحر ماه مبارک رمضان در حرم حضرت امیر علیه السلام در قنوت نماز وترشان دعای ابو حمزه ثمالی می خوانند ٬ آن طور که خاطرم هست اگر اشتباه نکنم کسانی را که مقید بودند این عمل را هر شب در حرم حضرت امیر علیه السلام انجام بدهند شمرده بود و بیش از هفتاد نفر شده بودن د. به هر حال ٬ بزرگانی که تقید به جهات عبادی و معنوی داشتند در آن عصرها زیاد بودند . متأسفانه در عصر ما کمتر این نمونه ها را مشاهده می کنیم . البته علم غیب نداریم ٬ شاید آن کسانی که پیشتر در حرمها این عبادتها را انجام می دادند حالا در خانه هایشان انجام می دهند ٬ ولی می شود اطمینان پیدا « . کرد که تقید به اعمال عبادی و معنوی سیر نزولی داشته و این بسیار جای تأسف است یکی دیگر از شاگردان آقا ( حجّة الاسلام و المسلمین آقای تهرانی ) جریان فوق را به صورت ذیل از حضرت آیت الله بهجت نقل میکند: شخصی در آن زمان شنیده بود که در گذشته هفتاد نفر در حرم حضرت امیر علیه السلام در قنوت » نماز وترشان دعای ابو حمزه ثمالی را می خواندند ٬ آن شخص تصمیم گرفته بود ببیند در زمان خودش چند نفر این کار را انجام می دهند ٬ رفته بود و شمارش کرده و دیده بود تعداد افراد نسبت به زمان به یاد دار م) در حرم ( اعّم از « تهران ی » سابق تقلیل پیدا کرده و مجموعاً پنجاه نفر (آن طور که بنده « . نزدیک ضریح مطهّر ٬ و رواقهای اطرا ف) دعای ابوحمزه را در دعای نماز وتر خود قرائت می کنند فلسفه آیت الله بهجت ٬ اشارات ابن سینا و اسفار ملا صدرا را نزد مرحوم آیت الله سید حسن بادکوبه ای فرا گرفته اس ت. مرجعیت با اینکه ایشان فقیهی شناخته شده اند و بیش از سی سال است که اشتغال به تدریس خارج فقه واصول دارند ٬ ولی هماره از پذیرش مرجعیت سرباز زده ان د. آقای مصباح درباره علت پذیرش مرجعیت از سوی ایشان و نیز پیرامون عدم تغییر وضعیت آیت الله به جت بعد از مرجعیت می گوی د: بعد از مرجعیت منزل آایت الله بهجت هیچ تغییری نکرده است ٬ ملاقات و پذیرایی از بازدید کنندگان در » منزل امکان ندارد لذا در اعیاد و ایام سوگواری ٬ در مسجد فاطمیه از ملاقات کنندگان پذیرایی می شو د. اصولاً قبول مرجعیت ایشان به نظر من یکی از کرامات ایشان است ٬ یعنی شرایط زندگی ایشان آن هم در سن هشتاد سالگی به هیچ وجه ایجاب نمی کرد که زیر بار چنین مسؤلیتی برود ٬ و کسانی که با ایشان آشنایی داشتند هیچ وقت حدس نمی زدند که امکان داشته باشد آقا یک وقتی حاضر بشوند پرچم مرجعیت را به دوش بکشند و مسولی تش را قبول بکنن د. و بدون شک جز احساس یک وظیفه متعین چیزی باعث نشد که ایشان این مسؤلیت را بپذیرن د. و باید گفت که رفتار ایشان در این زمان با این وارستگی و پارسایی ٬ حجت را بر دیگران تمام می کند که می شود در عین مرجعیت با سادگی « . زندگی کرد ٬ بدون اینکه تغییری در ل باس ٬ خوراک ٬ مسکن ٬ خانه و شرایط زندگی پیش بیاید جامع ) « ذخیره العبا د » تا اینکه بعد از فوت مرحوم آقای سید احمد خوانسار ی( ر ه) جلد اول و دوم کتاب المسائل کنون ی) را به قلم خود تصحیح و در اختیار خواص گذاشتند ٬ و پیش از فوت مرجع عالیقدر حضرت آیه الله العظمی ار اک ی( ر ه) اجازه نشر رساله عملیه خویش را دادند ٬ سرانجام وقتی جامعه مدرسین با انتشار اطلاعیه ای هفت نفر از آن جمله حضرت آیه الله العظمی بهجت را به عنوان مرجع تقلید معرفی کرد و عده ای از علمای دیگر از جمله آیت الله مشکینی و آیت الله جوادی آملی و ... مرجعیت ایشان را اعلام کردند ٬ به دنبال در خواستهای مصرانه و مکرر راضی شدند تا رساله عملیه ایشان در تیراژ وسیع به چاپ برسد ٬ با این حال از نوشتن نام خویش بر روی جلد کتاب دریغ ورزیدن د. در همین ارتباط یکی از مرتبطین ایشان می گوید : ایشان پیش از در گذشت آیت الله العظمی ار اکی چون مطلع شدند جامعه مدرسین نظر به معرفی ایشان را دارند پیغام دادند که راضی نیستم اسمی از بنده برده شود. فتاوای بنده را » : و بعد از فوت مرحوم اراکی و پیام جامعه مدرسین و اطلاع از انتشار اسمشان فرمودند در اختیار کسی قرار ندهید . از ایشان توضیح خواسته شد فرمودن د: صبر کنید ٬ همه رساله خود را نشر دهند ٬ بعدها اگر کسی ماند و از دیگران تقلید نکرد و فقط خواست از ما تقلید کند آن وقت فتاوی را چندین ماه پس از این رخداد رساله ایشان توسط بعضی از اهل لبنان به چاپ رسی د. « منتشر کنید ماخذ : کتاب به سوی محبوب و کتاب بر گی از دفتر آفتاب هجرت ایشان بعد از تکمیل دروس ٬ در سال ۱۳۶۳ ه .ق . موافق با ۱۳۲۴ ه. ش . به ایران مراجعت کرده و چند ماهی در موطن خود فومن اقامت گزید و بعداً در حالی که آماده بازگشت به حوزه علمیه نجف اشرف بود ٬ قصد زیارت حرم مطهر حضرت معصومه علیها السلام و اطّلاع یافتن از وضعیت حوزه قم را کرد ٬ ولی در طول چند ماهی که در قم توقف کرده بود ٬ خبر رحلت استادان بزرگ نجف ٬ یکی پس از دیگری شنیده می شد ٬ لذا ایشان تصمیم گرفت که در شهر مقدس قم اقامت کند . در قم از محضر آیت الله العضمی حجت کوه کمره ای استفاده کرده و در بین شاگردا ن آن فقید سعید درخشید . چند ماهی از اقامت حضرت آیهالله العظمی بروجردی در قم نگذشته بود که آیت الله بهجت وارد قم شد ٬ و همچون حضرات آیات عظام امام خمینی ٬ گلپایگانی و ... به درس فقید سعید مرحوم بروجردی حاضر ش د. آیت الله مصباح در این باره می گوی د: آیت الله بهجت از همان زمانی که مرحوم آیت الله بروجرد ی (ر ه) در قم درس شروع کرده بودند از » شاگردان برجسته واز مُستَشکِلین معروف و مبرّز درس ایشان بودند . معمولاً استادانی که درس خارج می گویند ٬ در میان شاگردانشان یکی دو سه نفر هستند که ضمن اینکه بیش از همه مطالب را ضبط می کنند احیاناً اشکالاتی به نظرشان می رسد که مطرح و پی گیری می کنند تا مسائل کاملاً حل شود ٬ اینان از دیگران دقیق ترند ٬ و اشکالاتشان علمی تر و نیاز به غور و بررسی بیشتری دارد ٬ و ایشان « . در آن زمان چنین موقعیتی را در درس مرحوم آیت الله بروجردی داشتند ماخذ : کتاب به سوی محبوب و کتاب برگی از دفتر آفتاب تدریس آیت الله بهجت در همان ایام که در درس آیات عظام اصفهانی ٬ کمپانی و شیرازی حضور می یافت ٬ ضمن تهذیب نفس و تعلم ٬ به تعلیم هم می پرداخت و سطوح عالیه را در نجف اشرف تدریس می کر د. پس از هجرت به قم نیز پیوسته این روال را ادامه می دادند . در رابطه با تدریس خارج فقه توسط ایشان نیز در مجموع می توا ن گفت که ایشان بیش از چهل سال است که به تدریس خارج فقه و اصول اشتغال دارند و به واسطه شهرت گریزی غالباً در منزل تدریس کرده است ٬ و فضلای گرانقدری سالیان دراز از محضر پر ف یض ایشان بهره برده اند. شیوه تدریس ایشان در بیان مطالب سعی می کردند ابتدا » : آیت الله مصباح در مورد روش تدریس ایشان می گوید مسأله را از روی کتاب شیخ انصاری قدس سره مطرح کنند ٬ و بعد هر کجا مطلب قابل توجهی از دیگران مخصوصاً از صاحب جواهر قدس سره در طهارت ٬ و از مرحوم حاج آقا رضا همدانی و دیگرا ن مطالب برجسته ای داشتند آن را نقل می کردند ٬ و بعد هر جا خود ایشان نظر خاصی داشتند آن را بیان می کردند . این شیوه از یک طرف باعث این می شد که انسان از نظر استادان بزرگ در یک موضوع آگاه بشود و در عین حال صرفه جویی در وقت می شد . استادان دیگر هم برای تدریس شی وه های جالبی داشتند که شاید برای مبتدی مفیدتر بود که هر مطلب را از هر استاد جداگانه طرح می کردند ٬ ولی خوب این باعث می شد که وقت بیشتری گرفته بشود و احیاناً مطالبی تکرار بشود . در ضمن تدریس ٬ در میان نکته هایی که از خود ایشان ما استفاده می کردیم و طبعاً بعضی از این نکته ها چیزهایی بود که ایشان از استادانشان شفاهاً دریافت کرده بودند٬ به مطالب بسیار ارزنده و عمیق و « . دارای دقتهای کم نظیری بر می خوردیم آیت الله مسعودی که خود سالها از درس آیت الله العظمی بهجت بهره برده اند درباره ویژگی تدریس سب ک درس ایشان سبک خاصی است . معمولاً آقایان مراجع و بزرگان در درس خارج » : ایشان می گوید یک مسأله ای را مطرح می کنند و اقوال دیگران را یکی یکی ذکر می کنند ٬ سپس یکی را نقد می کنند و دیگری را تأیید ٬ و سرانجام یکی از آن نظرات را می پذیرند ٬ یا نظریه دیگری را انتخاب می کنن د. ولی ای شان بر خلاف همه ٬ نقل اقوال نمی کنند بلکه ابتدا مسأله را مطرح می کنند و بعد روند استدلالش را بیان می کنند . اگر شاگرد آراء علماء را دیده و مطالعه کرده باشد ٬ می فهمد که دلیلی را که استاد ذکر می کند چه کسی گفته است ٬ و اشکال یا تأییدی را که می کند می فهمد به س خن چه کسی اشکال یا قول چه کسی را تأیید می کند . لذا هر کس بخواهد در درس ایشان شرکت کند باید مبانی و « . نظرات آقایان دیگر را دیده باشد نوعاً ایشان چند مسئله »: آیت الله محمد حسین احمدی فقیه یزدی درباره شیوه درس ایشان می گوید اصلی یا فرعی را که عنوان می فرمود ند بعد از توجه به ظرافتهای حدیث و روایت و یا آیه شریفه ای که دلالت بر موضوع بحث داشت ٬ مقایسه ای بین موضوع بحث و سایر بحثهای مشابه می نمودند و دقت عقلی و فکری خاصی در تعادل آن دو انجام می دادند ٬ آنگاه نتیجه می گرفتند که انصافاً نتیجه علمی و جدید بود . و حقیق تاً مطلبی را که ذکر می کردند ناشی از اوج و عظمت دید و فکرشان بود که از ائمه « . علیهم السلام و اسلام گرفته بود و اجتهاد صحیح نیز هم این گونه بحث و تجزیه و تحلیل کردن است موعظه در درس حجة السلام والمسلمین قدس ٬ امام جمعه کلاچای که خود سالها در درس ایشان حضور داشته است روال آیت الله العظمی بهجت این بود که پیش از شروعِ درس ٬ حدود ده دقیقه موعظه می » : می گوید کرد ٬ ولی نه به عنوان موعظه بلکه به عنوان حکایت حال بزرگان گذشته . و معلوم بود که منظور اصلی آیت الله مصباح یزدی که سالها در درس خارج فقه ایشان شرکت می کردند ( ۱ ۵ سا ل) ٬ علاوه بر « . استفاده علمی ٬ استفاده از روحیه ملکوتی آقا بوده است آیت الله بهجت گاهی داستانی را یا حدیثی را نقل می کردند که » : آیت الله مصباح در این باره می گوید برای ما تعجب آور بود ایشان چه اصراری دارند که بر مطالب معلوم و روشن تکیه می کنند ٬ از جمله مطلبی که ایشان در تذکّرات پیش از درس اصرار می کردند امامت امیر المؤمنین علیه السلام بود ٬ ما تعجب می کردیم که ما مگر در آن حضرت شک داریمکه ایشان این قدر اصرار دارند که دلائل امامت حضرت علی علیه السلام را برای ما بیان کنند . یک خورده ته دلمان گله مند بودی م که چرا به جای این مطالب یک چیز هایی که بیشتر حاجت ماست ( در امور اخلاقی و معنوی ) مطالبی را نمی گویند . اما بعد از این که به پنجاه شصت سالگی رسیدیم ٬ در بسیاری از مباحث دیدیم که آن نکته هایی که ایشان چهل سال پیشتر در درسشان درباره امامت علی علیه السلام می فرمودند به دردمان می خورد . گویا ایشان آن روز می دید که یک مسائلی بناست در آینده مورد غفلت و تشکیک قرار بگیر د. شاید اگر توجه های ایشان نبود ما انگیزه ای نداشتیم درباره این مسائل مطالعه ای داشته باشیم ٬ حتی از نکته هایی که ایشان چهل سال پیش بیان می کردند امروز بنده در نوشته هایم در مورد « . مسائل اعتقادی یا جاهای دیگر استفاده کرده ام جایگاه علمی گواهی استادان و هم دوره ایها و نیز شاگردان برجسته که بخشی از آن در ذیل می آید نمایانگر دقت نظر و نبوغ برجستگی علمی ایشان است : از آن جمله گویند :روزی ایشان در درس ک فایه یکی از شاگردانِ مرحوم آخوند خراسانی به نحوه تقریر مطالب آخوند خراسانی توسط استاد اعتراض می کند ٬ ولی با توجه به اینکه از همه طلاب شرکت کننده در درس کم سنّ و سال تر بوده در جلسه بعدی پیش از حضور استاد مورد اعتراض و انتقاد شدید شاگردان دیگر قرار می گیرد ٬ ولی در آن هنگام ناگهان استاد وارد می شود و متوجه اعتراض شاگردان همه « . با آقای بهجت کاری نداشته باشید » : به ایشان می گردد . سپس خطاب به آنان می فرمای د دیشب که تقریرات درس مرحوم آخوند را مطالعه می » : ساکت می شوند آنگاه استاد ادامه می دهد و پس از این سخن ٬ از جدیت و نبوغ آیت الله بهجت تمجید « کردم متوجه شدم که حقّ با ایشان است می نماید . ایشان در درس ٬ به مرحوم آیت الله کمپانی امان نمی داد ٬ و » : یکی از دانشمندان نجف می گوید « . پیوسته بحثها را مورد نقد قرار می داد ایشان با اظهار نظرهای دقیق و اشکالات » : مرحوم آیت الله حاج شیخ مرتضی حائری نیز می گوید مهمّ ٬ چنان نظر استاد را جلب کرده بود که چند روزی مجلسِ درس از حالت درس خارج شده بود ٬ آن ایرادها برای ما هم مفید بود؛ ولی آقای بهجت برای گریز از شهرت دیگر به انتقاد نپرداختند و اگر ادامه « . می دادند معلوم می شد اگر بالا تر از دیگران نباشند بی شک کمتر از آنان نیستند آن هنگام که در خدمت آقا شیخ کاظم شیرازی مکاسب » : مرحوم علامه محمد تقی جعفری می گوید می خواندیم ٬ آیت الله بهجت نیز که اینک در قم اقامت دارند ٬ در درس ایشان شرکت می نمودند ٬ خوب یادم هست که وقتی ایشان اشکال می کردند آقا شیخ کاظم با تمام قوا متوجه می شد ٬ یعنی خیلی دقیق و عمیق به اشکالات آقای بهجت توجه می کرد ٬ و همان موقع ایشان در نجف به فضل و عرفان « . شناخته شده بود آیت الله حاج شیخ عباس » : آیت الله سید محمد حسین طهرانی در کتاب انوارالملکوت می نویسد قوچانی ٬ وصیّ سید علی آقای قاضی می فرمودند : آیت الله العظمی حاج شیخ محمد تقی بهجت در فقه و اصول به درس مرحوم آیت الله العظمی حاج شیخ محمد حسین غروی اصفهانی حاضر می شدند و چون به حجره خود در مدرسه مرحوم سیّد باز می گشتند بعضی از طلابی که در درس برای آنها اشکالاتی باقی مانده بود به حجره ایشان می رفتند و اشکالشان را رفع می نمودند . و چه بسا ایشان در حجره خواب بودند و در حال خواب از ایشان می پرسیدند و ایشان هم مانند بیداری جواب می دادند جواب کافی وشافی ٬ و چون از خواب بر می خاستند و از قضایا و پرسشهای در حال خواب با ایشان سخ ن به میان می آمد ابداً اطلاع نداشتند و می گفتند : هیچ به نظرم نمی رسد و از آنچه می گویید در « . خاطرم چیزی نیست ایشان از جهت علمی ( هم در فقه و هم در اصول ) در یک مرتبه خیلی » : آیت الله مشکینی می گوی د « . بالایی در میان فقهای شیعه قرار دارن د ایشان در علمیت در افق اعلی است . فقیهی است بسیار » : حجة السلام و ا لمسلمین امجد می گوید بزرگ ٬ و معتقدم که باید مجتهدین پای درسشان باشند تا نکته بگیرند و بفهمند ٬ و حق این است که « . درس خارج را باید امثال آیت الله بهجت بگویند نه آنهایی که به نقل اقوال بسنده می کنند تشویق بزرگان به شرکت در درس ایشان اولین چیزی که ما را جذب کرد آن جاذبه معنوی و روحانی ایشان بود . ولی » : آیت الله مصباح می گوید تدریجاً متوجه شدیم که ایشان از لحاظ مقامات علمی و فقاهت هم در درجه بسیار عالی قرار دارد . این بود که سعی کردیم خدمت ایشان درسی داشته با شیم تا وسیله ای باشد هم از معلومات ایشان بهره ای ببریم ٬ و هم بهانه ای باشد که هر روز خدمت ایشان برسیم و از کمالات روحی و معنوی آقا بهره مند شویم . کتاب طهارت را در خدمت ایشان شروع کردیم ٬ ابتدا در یکی از حجرات مدرسه فیضیه چند نفر از دوستان شرکت می کردند ٬ و بع د از گذشت یک سال ٬ یکی دو سالی هم در حجره ای در مدرسه خان ( مدرسه مرحوم آیت الله بروجرد ی) خدمت ایشان درس داشتیم ٬ و بعدها که ضعف مزاج ایشان بیشتر شد از آن به بعد در منزل ٬ خدمتشان می رفتیم که یک دوره طهارت را خدمت ایشان خواندیم ٬ و بعد یک دوره هم مکاسب و خیارات را که تقریباًحدود ۱۵ سال ادامه پیدا کرد . ما در درس « . ایشان استفاده هایی می بردیم که در بسیاری از درسها کمتر یافت می ش د شهید بزرگوار استاد مطهر ی( ر ه) نیز به درس ایشان عنایت خاصّی داشتند . آیت الله محمد حسین آیت الله شهی د مطهری درباره درس آیت الله بهجت به ما خیلی » : احمدی یزدی در این رابطه می گوید سفارش می کرد و می فرمود : حتماً در درس ایشان شرکت کنید مخصوصاً در اصول ٬ چون آقای بهجت «. درس آقا شیخ محمد حسین اصفهانی را دیده حتماً در درس ایشان شرکت کنید بنده در درس فقه خارج خیارات آیت الله العظمی شیخ مرتضی حائری » : استاد خسرو شاهی می گوید شرکت می کردم . ایشان اواخر عمر مریض بودند و درسشان تعطیل شد . یک روز وقتی که آیت الله حایری از حرم بیرون می آمدند ٬ به خدمتشان رفتم و پس از سلام عرض کردم : ان شاء الله درس را شما که جو ان هستید من یک ضابطه ای را در اختیار » : شروع می فرمایید؟ فرمودند : نه . بعد فرمودند شما قرار بدهم ٬ و آن اینکه درس کسانی شرکت بکنید که فقط نقل اقوال نکنند ٬ بلکه اقوال را بررسی کرده و نکاتی را در درس بیان کنند که در فعلیت رساندن ملکه اجتهاد خیلی سودمند باشد . چون درسی برای شما مفید است که این ملکه اجتهاد را از قوه به فعلیت برساند ٬ و تنها به نقل اقوال کفایت « . نکند » : من همان جا به ایشان عرض کردم : جناب عالی کسی را با اسم برای ما معرفی بفرمایید . فرمودند عرض کردم : من در درس آیت الله العظمی بهجت شرکت می کنم . ایشان « . من از اسم بردن معذور م درس ایشان از نظر دقت و محتوا همین قاعده و ضابطه » : اظهار رضایت نمود و ت بسم کردند و فرمودند ای را که به شما گفتم دارد ٬ خوب است که در درس ایشان شرکت می کنید . درس ایشان از هر جهت « . سازنده است هم از جهت علمی هم از جهت اخلاقی ٬ این درس را ادامه بدهید تألیفات حضرت آیت الله بهجت دا رای تألیفات متعددی در فقه و اصول هستند که خود برای چاپ اکثر آنها اقدام نکرده اند ٬ و گاه به کسانی که می خواهند آنها را حتی با غیر وجوه شرعیه چاپ کنند ٬ اجازه نمی دهند و می فرمایند : هنوز بسیاری از کتابهای علمای بزرگ سالهاست که به گونه خطی مانده است ٬ آنها را چ اپ کنید نوبت اینها دیر نشده اس ت. فهرست عمده تألیفات ایشان که برخی نیز با اصرار و پشتکاری برخی از شاگردانشان به چاپ رسیده ٬ عبارتند ا ز: ال ف) کتابهای چاپ شد ه: ۱ . رساله توضیح المسائل ( فارسی و عربی ) ۲ . مناسک حجّ دو کتاب فوق توسط برخی از فضلا بر اساس فتاوی ایشان تألیف و پس از تأیید آقا به چاپ رسیده است . ۳ . وسیله النجاة این کتاب دربردارنده نظرات فقهی ایشان در اکثر ابواب فقه است که در متن وسیله النجاه آیت الله العظمی سید ابوالحسن اصفهان ی (ر ه) گنجانده شده و نهایتاً جلد نخست آن با تأیید ایشان به چاپ رسیده ا س ت. ۴ . جامع المسائل استادش آیت الله العظمی محمد حسین « ذخیره العبا د » این کتاب مجموعه حواشی ایشان بر کتاب « ذخیره العباد » غروی اصفهانی ٬ و نیز تکمیل آن تا آخر فقه می باشد ٬ که قسمتهایی از آن ابتدا با نام با حروفچینی نه چندان زیبا و در تعداد نسخه اندک در اخ تیار برخی از شاگردان و خواصّ ایشان قرار گرفت ٬ و بعداً جلد اول از این مجموعه که قرار است در پنج مجلد به چاپ برسد ٬ به خاطر کثرت فروع نام « جامعُ المسائل » فقهی که توسط حضرت آیت الله بهجت بر اصل کتاب افزوده شده و جامعیت آن گرفته و به همت برخی از شاگردان ایشان به چاپ رسی د. ب) تألیفات آماده چاپ و نش ر: ۱ . جلد اول از کتاب صلوة آیت الله بهجت در این کتاب با سبکی ویژه و تلخیص مطالب به ترتیب مباحث به بیان نظریات نو و ابتکاری خویش پرداخته ان د. « جواهر الکلا م » ۲ . جلد اول از دوره اصول نگارش یافته است ٬ و بارها توسط ایشان مورد مداقّه و « کفا یه الاصو ل » این کتاب تقریبا " به ترتیب تجدید نظر قرار گرفته ٬ و نظریاتی نو در بسیاری از مباحث اصول را در بردار د. ۳ . تعلیقه بر مناسک شیخ انصاری این کتاب در بردارنده نظرات ایشان درباره مناسک حجّ می باش د. ج) تألیفاتی که هنوز اقدام به چاپ آنها نشده اس ت: ۱ . بقیه مجلّدات دوره اصول ۲ . حاشیه بر مکاسب شیخ انصاری که به ترتیب مکاسب شیخ انصار ی (ر ه) از اول تا انجام ٬ و پس از اتمام آن ادامه مباحثی که در مکاسب نگارش یافته است ٬ ایشان در این دوره از مباحث فق هی « شرائع الاسلام » مطرح نشده بر اساس متن نظرات جدیدی را ارائه داده ان د. ۳ . دوره طهارت به ترتیب مباحث « کتاب الصلوة » در این کتاب نیز آیت الله بهجت بسان دوره با تلخیص و نو آوری نظرات خویش را مطرح نموده ان د. « جواهر الکلا م » ۴ . بقیه مجلّدات دوره کتاب الصلوة همچنین ایشان در تألیف سفینة البح ار با مرحوم حاج شیخ عباس قمی ( ر ه) همکاری داشته اند ٬ و قسمت زیادی از سفینة البحار خطی ٬ به خط ایشان نوشته شده اس ت. ماخذ : کتاب به سوی محبوب و کتاب برگی از دفتر آفتاب شاگردان با توجه به اینکه ایشان به خاطر شهرت گریزی عمدتاً در منزل خود تدریس می کردند ٬ با و جود این افراد بسیاری از محضر آن جناب استفاده کرده و می کنند . که برخی از آنان خود صاحب رساله و فتوی می باشند ٬ اینک نام بعضی دیگر از آنان را با حذف القابذکر می کنی م: ۱ . محمد تقی مصباح یزد ی. ۲ . عبدالمجید رشید پو ر. ۳ . سید مهدی روحان ی. ۴ . علی پهلوانی تهران ی. ۵ . مختار امینیا ن. ۶ . محمدهادی فقه ی. ۷ . هادی قد س. ۸ . محمود امج د. ۹ . محمد ایمان ی. ۱۰ . محمد حسن احمدی فقیه یزد ی. ۱۱ . محمد حسین احمدی فقیه یزد ی. ۱۲ مسعودی خمینی ۱۳ سید رضا خسروشاه ی. ۱۴ اسماعیل عابد ی. ۱۵ حسن لاهوتی ۱۶ عزیز علیاری ۱۷ سید محمد م ؤمنی ۱۸ حسین مفیدی ۱۹ محمد کریم پارسا ۲۰ جواد محمد زاده تهرانی ۲۱ سید صابر مازندرانی ۲۲ شهید نمازی شیرازی ۲۳ مهدی هادوی